Zimbardo Deneyi: İnsanın Gücü Eline Geçirdiğinde Nasıl Zalimleştiğini Gösteren Tehlikeli Deney

zimbardo-deneyi

Bir insana belli bir rol, otorite ve güç verildiğinde davranışlarında ve kişiliğinde bir değişim olup olmadığını görmek amacıyla tasarlanmıştı bu deney. Bir diğer adı ise Stanford hapishane deneyidir. Rastgele toplanan denekler aslında normal işlere sahip kişilerdi. Daha öncesinde kayıtlı bir şiddet eğilimleri yoktu. Bu insanları 1971 yılında biraraya toplayan psikolog Philip Zimbardo, 70 denek arasından 24 kişiye mahkum rolü verdi ve Stanford Üniversitesi’nin bodrum katını bir hapishaneye dönüştürdü.

zimbardo-deneyi-1

Bu aşamadan sonra deneyin başarılı olabilmesi adına, mahkum rolü verilen kişilere oldukça gerçekçi bir prosedür uygulandı. Giriş esnasında onlara gardiyanlar eşlik etti, tıpkı gerçek birer mahkum gibi parmak izleri alındı ve eşyaları toplandı. Daha sonra hücrelere kapatılarak, ayakları eski döneme özgü olarak zincire bağlandı. Bu aşamaya kadar herşey Psikolog Zimbardo’nun istediği gibi gitmişti. Deneyin 2 hafta sürmesi planlanıyordu. Ancak mahkum ve gardiyan rolündeki denekler, Zimbardo’nun beklediğinden çok daha hızlı adapte olmuşlardı.

zimbardo-stanford-hapishane-deneyi

Gardiyanlar üzerinde işlerini iyi yapmaları konusunda baskı oluşturuluyordu. Otorite tarafından güç ve yetki verilen gardiyanlar kendilerini baskı altında hissettikçe işlerini iyi yapmak adına mahkum rolündekilere ilk olarak psikolojik üstünlük kurmaya başladılar.  Mahkumlar ise bunu kolayca kabullendi.

Daha sonra işler giderek ciddileşti. Yemek molaları ve aralarda gardiyanlar mahkumları gereksiz yere uyarmaya, hatta bazı durumlarda fiziksel temas ile rahatsız etmeye dahi başlamışlardı. Mahkumlar da bu durumu gayet ciddiye alıyorlardı. Bir süre sonra sanki bir deneyin parçası olduğunu unutmuş gibiydi. Çünkü mahkumlar kaçış planları yapmaya, açlık grevlerine başlamış, gardiyanlar ise mahkumların arasındaki dayanışmayı kırmak için gayet ciddi toplantılar düzenlemeye ve önlemler almaya başlamışlardı.

zimbardo-stanford

Tüm bu deney boyunca gözlemci pozisyonunda olan Zimbardo’nun kendisi gibi psikolog olan eşi durumun ciddiyetinin farkına varmıştı. Zimbardo’yu deneyin kontrolden çıkmak üzere olduğunu söylemeye gittiğinde ise, daha ciddi bir gerçekle yüzleşti. Zimbardo deneyin devam etmesi konusunda ısrarcı bir tavır sergiliyordu. Çünkü tüm olan biteni en yukardan izleyen Zimbardo kendini “hapishane müdürü” rolüne kaptırmıştı! Yani Zimbardo’da farkına varmadan deneyin bir parçası olmuştu. Eşi bu durumun farkına vararak Zimbardo’yu zorda olsa deneyin son bulması konusunda ikna etti ve deney kontrolden çıktığı gerekçesi ile sonlandı. 2 hafta sürmesi planlanan deney yalnızca 6 gün devam edebilmişti.

zimbardo-stanford-deneyi

Kısacası bu deney insanoğlunun eğer şartlar gerektiriyorsa ve elinde güç buluyorsa, kendini içinde bulunduğu duruma çabucak kaptırarak temel insani değerlerden uzaklaşabileceğini göstermesi açısından önemliydi. Daha sonraları bu deney 2001 yapımı Das Experiment adlı filme de konu olmuştur.

Yorumlar